Tyniec (Kraków)

Tyniec – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1934–1941 w woj. krakowskim (dzisiejsze woj. małopolskie). Siedzibą władz gminy był Tyniec (obecnie część dzielnicy Dębniki w Krakowie). Gmina zbiorowa Tyniec została utworzona 1 sierpnia 1934 roku w powiecie krakowskim w woj. krakowskim z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich Bodzów, Kopanka, Korabniki, Kostrze, Samborek, Sidzina, Skotniki i Tyniec. 1 czerwca 1941, podczas okupacji hitlerowskiej, gmina została zniesiona, wchodząc w skład nowo utworzonej gminy Skawina (Kopanka, Korabniki, Samborek, Sidzina i Tyniec) oraz miasta Krakowa (Bodzów, Kostrze i Skotniki); włączenie gromad do Krakowa administracja polska zatwierdziła dopiero 18 stycznia 1948, z mocą obowiązującą wstecz od 18 stycznia 1945. Obecnie jedynie Kopanka pozostała samodzielną wsią. Pozostałe wsie gminy Tyniec znajdują się w granicach Krakowa bądź Skawiny.

Tyniec – dawna gromada, czyli najmniejsza jednostka podziału terytorialnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1954–1972. Gromady, z gromadzkimi radami narodowymi (GRN) jako organami władzy najniższego stopnia na wsi, funkcjonowały od reformy reorganizującej administrację wiejską przeprowadzonej jesienią 1954 do momentu ich zniesienia z dniem 1 stycznia 1973, tym samym wypierając organizację gminną w latach 1954–1972. Gromadę Tyniec z siedzibą GRN w Tyńcu (obecnie w granicach Krakowa) utworzono – jako jedną z 8759 gromad na obszarze Polski – w powiecie krakowskim w woj. krakowskim, na mocy uchwały nr 22/IV/54 WRN w Krakowie z dnia 6 października 1954. W skład jednostki wszedł obszar dotychczasowej gromady Tyniec ze zniesionej gminy Skawina w tymże powiecie. Dla gromady ustalono 13 członków gromadzkiej rady narodowej. Gromadę zniesiono 30 czerwca 1960, a jej obszar włączono do nowo utworzonej gromady Skawina.

Wielkanoc (260 m) – wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Na wzgórzu Wielkanoc utworzono użytek ekologiczny o nazwie Uroczysko Wielkanoc, obejmujący obszar o powierzchni 7 ha na szczycie i północnych zboczach wzgórza. Nazwa wzgórza pochodzi stąd, że gdy w okresie Świąt Wielkanocnych świtem stanie się w środku wsi (czyli na skrzyżowaniu ulic: Benedyktyńskiej, Bogucianka i Obrony Tyńca), wówczas słońce wschodzi nad tym wzgórzem. Jest to niewielkie, ale dobrze wyodrębnione wzgórze, wznoszące się pomiędzy ulicami: Bolesława Śmiałego, Szczygielskiego i Zagórze. Jest porośnięte lasem, w którym znajdują się 4 nieczynne kamieniołomy. Utworzono na nim użytek ekologiczny o nazwie Uroczysko Wielkanoc. Wzgórze jest miejscem rekreacji, spacerów i uprawiania sportów. Szczyt jest trawiasty, dzięki temu rozciąga się z niego szeroka panorama widokowa na Tyniec, Pasmo Sowińca, Kraków i Wzgórza Tynieckie. Biegnie przez niego znakowany szlak turystyczny. Całe wzgórze zbudowane jest z wapieni pochodzących z okresu górnej jury. Dzięki odsłonięciom skał w dawnych kamieniołomach można tutaj prześledzić geologię wzgórza. W północnej części wzgórza wapienie są uławicone i zawierają krzemienie, w południowej nieuławicone i bez krzemieni. Obydwa rodzaje wapieni można zaobserwować szczególnie w kamieniołomie we wschodniej części wzgórza. W środkowej części tego kamieniołomu jest niewielki i częściowo już zarośnięty lej wypełniony gliną, piaskiem i żwirem. Jest on pochodzenia krasowego, dawniej miał średnicę 6 m i głębokość 5 m, ale podczas eksploatacji wapieni uległ zmniejszeniu. Można tu zaobserwować stopniowe przechodzenie wapienia nieuławiconego w uławicony. W południowej części ściany leja występuje wapień skalisty nieuławicony, który ku północy zaczyna stopniowo przechodzić w wapień uławicony o grubości warstw 0,8–1,2 m. Występują tu kuliste i przypłaszczone, brunatne lub szarobrunatne krzemienie. Takie stopniowe przejście między dwoma rodzajami wapieni występują jeszcze tylko w kamieniołomie w Piekarach.

Winnica (ok. 250 m) – wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. W Krakowie jest jeszcze drugie wzgórze o nazwie Winnica. Nazwa obydwu wzgórz pochodzi od tego, że kilkaset lat temu znajdowały się na nich winnice. Klimat w Polsce wówczas był cieplejszy i sprzyjał uprawom winogron. Później klimat stał się surowszy i uprawy winogron zaniechano. Winnica jak wszystkie skały Wzgórz Tynieckich zbudowana jest ze skał wapiennych z okresu górnej jury. Jest najbardziej na północny wschód wysuniętym wzgórzem w grupie Wzgórz Tynieckich. Sąsiaduje ze Wzgórzem Klasztornym, na którym wznosi się Opactwo Benedyktynów w Tyńcu – znajduje się tuż po jego północno-wschodniej stronie, nad drogą dojazdową do opactwa. U południowych podnóży Winnicy znajduje się cmentarz i parking. Obrzeża Winnicy porasta las, część wzgórza pokrywają łąki i zabudowania Tyńca. Północno-zachodnie zbocza Winnicy obrywają się do terasy Wisły pionowym murem skalnym o długości około 180 m. Biegnie wzdłuż niego ulica Promowa. W murze tym są dwie skały: Skurwysyn i Winnica. W wapiennych skałach Winnicy znajduje się także kilka jaskiń i schronisk: Jaskinia w Górze Winnicy w Tyńcu, Schronisko w Winnicy Pierwsze, Schronisko w Winnicy Drugie, Tunel nad Okapem Pierwszy, Tunel nad Okapem Drugi, Tunel nad Okapem Trzeci. U podnóży muru skalnego jest restauracja Tarasy Tynieckie, parking i przystań promowa.

Bogucianka (270 m) – wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Tylko północną część Bogucianki porasta las. Część południową zajmują łąki i zabudowania Tyńca. W partiach szczytowych znajduje się nieczynny kamieniołom Bogucianka. Przez Boguciankę biegnie asfaltowa droga, którą prowadzi znakowany szlak turystyki pieszej. Znaczna część powierzchni Bogucianki włączona została w obszar użytku ekologicznego o nazwie Uroczysko Tyniec. Obejmuje on porośnięte lasem zbocza Bogucianki i wierzchowinę z dawnym kamieniołomem.

Uroczysko Kowadza – użytek ekologiczny na wzgórzu Kowadza w Tyńcu w Krakowie. Został utworzony na mocy uchwały Rady Miasta Krakowa z dnia 17 grudnia 2008 roku. Wzgórze to jest jednym z wielu porośniętych lasem Wzgórz Tynieckich wchodzących w skład Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Całe Uroczysko Kowadza ma powierzchnię prawie 10 ha, jednak ochroną w postaci użytku ekologicznego objęto jedynie 1,82 ha. Zbudowane z wapieni wzgórze Kowadza w większości porasta las bukowo-grabowy, ale jego szczyt i górną część południowych stoków pokrywają murawy kserotermiczne. To one właśnie są głównym przedmiotem ochrony. Wapienne podłoże pokrywa tutaj bardzo cienka warstwa gleby, na której rosną rośliny wapieniolubne i ciepłolubne. Aby nie dopuścić do ich zarośnięcia lasem co roku prowadzi się zabiegi ochrony czynnej polegające na usuwaniu pojawiających się zadrzewień. Dzięki otwartej przestrzeni ze szczytu Kowadzy rozciąga się panorama widokowa. W dolinie znajduje się Uroczysko Tyniec, w kierunku południowo-zachodnim horyzont przesłaniają wzgórza Wielkanoc i Bogucianka, w kierunku południowym Guminek, tuż po wschodniej stronie wzgórze Duża Kowodrza. Przez szczyt wzgórza prowadzi znakowany szlak turystyczny. Przy szlaku tym dla turystów przygotowano infrastrukturę turystyczną (ławki, kosze na śmieci, wiaty, tablice informacyjne). Uroczysko powstało z inicjatywy Fundacji Miejski Park oraz Ogrodu Zoologicznego. Należy do niego siedem obiektów leśnych Krakowa: Uroczysko Górka Pychowicka, Las Wolski, Skałki Twardowskiego, Uroczysko Kostrze, Uroczysko Kowadza, Uroczysko Wielkanoc, Uroczysko Tyniec. Opisane są w broszurze „Szlak lasów miejskich Krakowa”.

Kowadza (261 m) – wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Kowadza wznosi się po wschodniej stronie ulicy Świętojańskiej w Tyńcu. Zbudowane z wapieni wzgórze w większości porasta las bukowo-grabowy, ale szczyt i południowe stoki to odkryty teren dawnych pastwisk i łąk. Pokrywa go cienka gleba porośnięta murawą kserotermiczną. Dzięki odkrytym terenom szczyt Kowadzy jest dobrym punktem widokowym. W dolinie znajduje się Uroczysko Tyniec, w kierunku południowo-zachodnim horyzont przesłaniają wzgórza Wielkanoc i Bogucianka, w kierunku południowym Guminek, tuż po wschodniej stronie wzgórze Duża Kowodrza. Na wzgórzu Kowadza utworzono użytek ekologiczny o nazwie Uroczysko Kowadza i powierzchni 10 ha. Dla turystów przygotowano ławki, kosze na śmieci, tablice turystyczne i wiatę. Przez szczyt Kowadzy prowadzi znakowany szlak turystyczny, zboczami ścieżki edukacyjne.

Stępnica (266 m) – płaskowyż i wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Stępnica wznosi się po wschodniej stronie nad drogą z Tyńca do Skawiny (ulica Bogucianka). Ma dwie części, pomiędzy którymi prowadzi wąska droga. Wyższa, zabudowana i bezleśna część zachodnia, na mapie oznaczona jako Stępnica, to właściwie lekko opadający ku północnemu zachodowi grzbiet Guminka. Niższy i porośnięty lasem wierzchołek wschodni (263 m) to właściwe wzgórze. Płytką przełęczą pomiędzy tymi dwoma częściami Stępnicy wymienioną powyżej wąską drogą prowadzi znakowany szlak turystyczny. U południowych podnóży Stępnicy znajduje się niewielka jaskinia Schronisko w Stępnicy. Stępnica zbudowana jest ze skał wapiennych z okresu późnej jury. Przez wzgórze prowadzi kilka ścieżek, jedną z nich poprowadzono znakowany szlak turystyczny. Wierzchowina Stępnicy i jej północno-wschodnie stoki objęte są ochroną prawną. Włączone zostały w obszar użytku ekologicznego o nazwie Uroczysko Tyniec.

Kąty – przysiółek wsi Kryspinów w Polsce, położony w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Liszki. W latach 1975–1998 przysiółek administracyjnie należał do województwa krakowskiego.

Duża Kowodrza (273 m) – dwuwierzchołkowe wzgórze w Tyńcu w Krakowie. Pod względem administracyjnym należy do Dzielnicy VIII Dębniki. Pod względem geograficznym należy do Wzgórz Tynieckich na Pomoście Krakowskim w obrębie makroregionu Bramy Krakowskiej. Wzgórza te włączone zostały w obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Niższy (261 m), zachodni wierzchołek w niektórych źródłach jest opisywany jako wzgórze Kowadza. Jest na nim użytek ekologiczny o nazwie Uroczysko Kowadza. Duża Kowodrza wznosi się nad ulicami Skołczanka i Obrony Tyńca. Jest porośnięta lasem, w środku którego znajdują się polany. Pokryte są cienką glebą porośniętą murawami kserotermicznymi. Miejscami sterczą skałki wapienne, nagie lub porośnięte mchami i porostami. Jest miejscem rekreacji, spacerów i uprawiania sportów. Wszystkimi jej zboczami prowadzą ścieżki i poprowadzono przez wzgórze znakowany szlak turystyczny. Znajduje się na obszarze rezerwatu przyrody Skołczanka. W południowej części wzgórza znajdują się dwie zbiorowe mogiły, w których spoczywa około 500 Żydów z okolic Krakowa – ofiar niemieckiego ludobójstwa zamordowanych w lecie 1942 roku. Na skalistym zboczu powyżej znajduje się katolickie centrum kultu religijnego; zamontowany na skalnej ścianie obraz Matki Boskiej, ołtarz polowy i ławki dla wiernych.

Lądowisko Kraków-Węzeł Tyniecki – lądowisko śmigłowcowe w Krakowie, w województwie małopolskim, położone przy ul. Bolesława Śmiałego 60. Zarządzającym lądowiskiem jest firma Colos Sp. z o.o. Oddane do użytku zostało w roku 2013 i jest wpisane do ewidencji lądowisk Urzędu Lotnictwa Cywilnego pod numerem 188.

Stopień wodny Kościuszko – stopień wodny na Wiśle znajdujący się w gminie Liszki, tuż przy zachodniej granicy Krakowa, otwarty w 1990 roku. Most nad stopniem wodnym ma 183,6 metra długości i 24,8 metra szerokości. Ma 5 przęseł. Przez most przeprowadzona jest zachodnia obwodnica Krakowa w ciągu autostrady A4 (E40). Na hydrotechniczne elementy stopnia wodnego składają się trójprzęsłowy jaz (szerokość przęsła 32 m), śluza dł. 190 m, szer. 12 m, wys. podnoszenia 3,7 m, spad 4,4 metra, zapora ziemna, sterownia, przepławka dla ryb oraz mała elektrownia wodna (o mocy 3 MW). Stopień wodny Kościuszko jest jednym z elementów kaskady Górnej Wisły – poprzedza go stopień wodny Łączany, a kolejnym jest stopień wodny Dąbie. Tuż za stopniem wodnym w 2002 r. wybudowano krakowski tor kajakarstwa górskiego, do którego w 2004 r. poprowadzono drogę rowerową z Krakowa. Z mostu rozpościera się widok w kierunku klasztoru na Bielanach (w kierunku wschodnim) oraz opactwa w Tyńcu (w kierunku zachodnim). W 2007 r. rozpoczęto gruntowną przebudowę mostu (związaną z przebudową autostrady A4). Podczas przebudowy wybudowano obok kładkę pieszo-rowerową. Od 2009 r. przez śluzę przebiega trasa tramwaju wodnego z centrum Krakowa do Tyńca.