Zalew Zakrzówek

Kamieniołom Zakrzówek – nieczynny kamieniołom wapienia na wzniesieniu Krzemionki Zakrzowskie w będącej częścią Krakowa Dzielnicy VIII Dębniki. Znajdował się w północno-wschodniej części wzniesienia, pomiędzy ulicami Ruczaj, Wyłom i Salezjańska. Obecnie na jego miejscu jest Zalew Zakrzówek. Na Krzemionkach Zakrzowskich wapienie wydobywano od wielu wieków w kilku miejscach. Oprócz Zakrzówka istniały kamieniołomy Łom Bergera, Kapelanka i Skałki Twardowskiego. Zakrzówki były wśród nich największe i powstały najpóźniej – krótko przed wybuchem II wojny światowej. Należały do Krakowskich Zakładów Sodowych Solvay. Eksploatowano je na czterech poziomach wydobywczych. Materiały wybuchowe dla kamieniołomu gromadzono w wykonanej przez Austriaków Kawernie Magazyn. W 1957 roku wyrobisko osiągnęło powierzchnię 23 ha i głębokość do 45 m. Wyrobisko zamknięto ostatecznie w 1992 r. Od tego czasu zaczęło się zapełniać wodą, wskutek czego powstał obecnie istniejący Zalew Zakrzówek. Teren stał się terenem rekreacyjnym Krakowa i wchodzi w skład Uroczyska Skałki Twardowskiego. Wokół kamieniołomu prowadzi ścieżka spacerowa. Wapienie kamieniołomu pochodzą z jury późnej. W trzeciorzędzie w wyniku silnej erozji i zjawisk krasowych powstał w nich skomplikowany system jaskiń mający połączenie z Wisłą. Oprócz niego istnieją także pojedyncze, izolowane studnie, schroniska i kominy. Wszystkie zostały wytworzone przez wody płynące po powierzchni, które wnikały w szczeliny skały powiększając je nie tylko mechanicznie, ale również chemicznie przez rozpuszczanie kwasem węglowym powstałym wskutek rozpuszczania dwutlenku węgla z powietrza. Przez jakiś czas wody płynęły tymi podziemnymi przepływami. W kamieniołomie Zakrzówek lub w sąsiedniej Kapelance pracował podczas II wojny światowej jako pracownik fizyczny Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II.

Jaskinia Koguta – jaskinia w kamieniołomie Kapelanka w Skałkach Twardowskiego w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Pod względem geograficznym znajduje się w mezoregionie Pomost Krakowski, będącym częścią makroregionu Bramy Krakowskiej.

Jaskinia Musza – jaskinia w kamieniołomie Kapelanka w Skałkach Twardowskiego w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Pod względem geograficznym znajduje się w mezoregionie Pomost Krakowski, będącym częścią makroregionu Bramy Krakowskiej.

Ulica Norymberska – ulica w Krakowie, w dzielnicy VIII Dębniki, na Dębnikach. Łączy ulicę Tyniecką z ulicami S. Grota-Roweckiego i S. Rostworowskiego. Fragment historycznej drogi łączącej Zakrzówek z Pychowicami – nosiła wówczas nazwę ulicy Pychowickiej (droga ta prowadziła aż do Wilgi). Po II wojnie światowej zmieniono jej nazwę na ulicę Ruczaj (nazwę ul. Pychowickiej nadano pobliskiemu fragmentowi ul. Rydlówka). W 2004 fragmentowi ul. Ruczaj od ul. Grota-Roweckiego do ul. Tynieckiej nadano obecną nazwę ulicy Norymberskiej, co związane było z obchodami 25. rocznicy podpisania umowy partnerskiej Krakowa i Norymbergi.

Krzemionki Zakrzowskie – wzgórze zrębowe w południowo-zachodniej części Krakowa na południe od Wisły. W różnych opracowaniach nosi też inne nazwy: Zakrzówek, Zrąb Zakrzówka, Skały Twardowskiego, Zrąb Południowy. Dawniej wzgórze znajdowało się w obrębie wsi Zakrzówek, która została włączona do Krakowa, obecnie znajduje się w Krakowie, w Dzielnicy VIII Dębniki, w mezoregionie Pomost Krakowski, w makroregionie Brama Krakowska. Od kilkuset lat na Krzemionkach Zakrzowskich wydobywano wapienie dla potrzeb budownictwa, najbardziej intensywne wydobycie miało miejsce od początku XX wieku. Na obszarze wzgórza istniały wówczas cztery kamieniołomy: Łom Bergera, Skałki Twardowskiego, Kapelanka i Zakrzówek. Największy był kamieniołom Zakrzówek. Pozostało po nim ogromne zagłębienie terenu, które po zaprzestaniu eksploatacji w szybkim czasie wypełniła woda. Dziś jest to popularne wśród krakowian miejsce wypoczynku, tzw. Zalew Zakrzówek. Większa część wzgórza stała się terenem rekreacyjnym Krakowa o nazwie Uroczysko Skałki Twardowskiego. W północno-wschodniej jego części znajduje się suchy kamieniołom Kapelanka, którego skalne ściany mające postać murów skalnych stanowią bardzo popularne miejsce wspinaczkowe nie tylko krakowskich wspinaczy. Wspinacze wyróżniają wśród nich skały: Baba Jaga, Ciąża, Freney, Niski Mur, Problemówka, Rdzawe Zacięcie, Szara Ścianka, Sadystówka. Pozostałą część Krzemionek porasta las. Przez wzgórze prowadzi gęsta sieć ścieżek spacerowych z ławkami dla turystów i koszami na śmieci. Wśród skał Krzemionek Zakrzowskich jest kilkanaście jaskiń, największa Jaskinia Twardowskiego znajduje się w zachodniej części Krzemionek. Pozostałe jaskinie i schroniska to: Jaskinia Jasna, Jaskinia Koguta, Jaskinia Musza, Jaskinia Niska, Jaskinia pod Nyżą, Jaskinia przed Problemówką, Jaskinia Pychowicka, Jaskinia w Anastomozach, Jaskinia Wywiew, Jaskinia z Kulkami, Kawerna Magazyn, Okienko Zbójnickie, Rurka, Schronisko nad Sadystówką, Schronisko obok Anastomozów, Tunel w Pychowicach.

Szara Ścianka – część muru skalnego w północno-wschodniej części Krzemionek Zakrzowskich (Zakrzówka) w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Uprawiana jest na nim wspinaczka skalna. Mur znajduje się na terenie uroczyska Skałki Twardowskiego będącego jednym z terenów rekreacyjnych Krakowa. Wspinanie odbywa się tutaj na skałach będących pozostałością dawnego kamieniołomu Kapelanka. Szara Ścianka znajduje się w odcinku muru o długości około 50 m pomiędzy Babą Jagą i Freneyem. Duże połacie ciemnoszarego nalotu na powierzchni ściany to miejsca w skale wysycone delikatnymi pyłkami siarczków. Powstały on prawdopodobnie pod wpływem wód wysyconych siarkowodorem lub wyziewów siarkowodoru. Zakrzówek to historyczny rejon wspinaczkowy, wspinano się tutaj już ponad 100 lat temu. Wspinała się tutaj czołówka krakowskich wspinaczy w latach 70. i 80. XX wieku. Szara Ścianka ma wysokość do 10 m, ściany pionowe o wystawie północno-zachodniej. Do 2019 roku wspinacze poprowadzili na niej 8 dróg wspinaczkowych o trudności od IV do VI.5+ w skali polskiej. Wszystkie mają zamontowane punkty asekuracyjne w postaci ringów (r) i stanowisk zjazdowych (st). Szara Ścianka znajdowała się na terenie otwartym, w 2019 roku jednak plac przed nią częściowo już zarósł drzewami.

Baba Jaga – część muru skalnego w północno-wschodniej części Krzemionek Zakrzowskich (Zakrzówka) w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Uprawiana jest na nim wspinaczka skalna. Mur znajduje się na terenie uroczyska Skałki Twardowskiego, będącego jednym z terenów rekreacyjnych Krakowa. Wspinanie odbywa się tutaj na skałach będących pozostałością dawnego kamieniołomu Kapelanka. Najwybitniejszy mur skalny ma długość 140 m, wysokość do 32 m i biegnie z południowego wschodu na północny zachód. Baba Jaga stanowi jego północno-zachodni narożnik. Mur skręca w tym miejscu pod kątem prostym na południowy zachód. Baba Jaga to obok Freneya najwybitniejsza skała wspinaczkowa na Zakrzówku. Jest to historyczny rejon wspinaczkowy – wspinano się tutaj już ponad 100 lat temu. Baba Jaga ma wysokość do 32 m, ściany pionowe lub miejscami przewieszone. Znajduje się na terenie otwartym. Do 2019 roku wspinacze poprowadzili na niej 10 dróg wspinaczkowych o trudności od V+ do VI.3 w skali polskiej. 9 z nich ma zamontowane punkty asekuracyjne w postaci ringów (r) i stanowisk zjazdowych (st). Na niektórych drogach jest kruszyzna. Na Babie Jadze zakazany jest drytooling.

Rdzawe Zacięcie – część muru skalnego w północno-wschodniej części Krzemionek Zakrzowskich (Zakrzówka). Prosty odcinek tego muru ma długość około 130 m i przebiega z południowego wschodu na północny zachód. Uprawiana jest na nim wspinaczka skalna. Piotr Haciski w przewodniku wspinaczkowym wyróżnia w nim następujące sekcje: Niski Mur, Rdzawe Zacięcie, Czarne Zacięcie, Podcięta Ścianka i znajdująca się w narożniku Baba Jaga. Mur znajduje się na terenie uroczyska Skałki Twardowskiego w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Jest to jeden z terenów rekreacyjnych Krakowa. Wspinanie odbywa się tutaj na skałach będących pozostałością dawnego kamieniołomu Kapelanka. Segment Rdzawe Zacięcie ma wysokość do 25 m i pionową ścianę o ekspozycji północno-wschodniej. Jest na nim 9 dróg wspinaczkowych o trudności od V+ do VI.1 w skali polskiej. Zimą dopuszczalne jest uprawianie drytoolingu. Ściana charakteryzuje się kruszyzną. U podnóża muru Rdzawego Zacięcia znajduje się Kawerna Magazyn z murowanym półkolistym wejściem. Zamknięta jest metalowymi drzwiami i kratą.

Freney – część muru skalnego w północno-wschodniej części Zakrzówka w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Uprawiana jest na nim wspinaczka skalna. Mur znajduje się na terenie uroczyska Skałki Twardowskiego będącego jednym z terenów rekreacyjnych Krakowa. Wspinanie odbywa się tutaj na skałach będących pozostałością dawnego kamieniołomu Kapelanka. Freney znajduje się w odcinku muru o długości niespełna 50 m, około 100 metrów na zachód od Baby Jagi i Szarej Ścianki. Zakrzówek to historyczny rejon wspinaczkowy, wspinano się tutaj już ponad 100 lat temu. Wspinała się tutaj m.in. czołówka krakowskich wspinaczy w latach 70. i 80. XX wieku. Freney zaś to na Zakrzówku jedna z najbardziej popularnych skał wspinaczkowych, w odróżnieniu bowiem od innych ścian kamieniołomu Kapelanka, Freney cechuje się solidnymi chwytami bez kruszyzny. Ma wysokość do 24 m, ściany pionowe lub miejscami przewieszone. Znajduje się na terenie otwartym. Ściana wspinaczkowa o wystawie zachodniej. Do 2019 roku wspinacze poprowadzili na Freneyu 24 drogi wspinaczkowe o trudności od IV do VI.5+ w skali polskiej. Niemal wszystkie mają zamontowane punkty asekuracyjne w postaci ringów (r), spitów (s) i stanowisk zjazdowych (st).

Kapelanka lub łom na Kapelance – nieczynny kamieniołom wapienia na wzniesieniu Krzemionki Zakrzowskie w będącej częścią Krakowa Dzielnicy VIII Dębniki. Wapienie na potrzeby budownictwa wydobywano tutaj od wielu wieków, jednak na wielką skalę dopiero od początku XX wieku. Początkowo zakłady wydobywające wapień należały do Austriackich Zakładów Solvay i Zakładów Solvay w Polsce sp. w Warszawie. Po I wojnie światowej stały się własnością Krakowskich Zakładów Sodowych Solvay. Wydobywany wapień wykorzystywano głównie do produkcji sody. W czasie II wojny światowej w zakładach tych jako pracownik fizyczny pracował Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. Na Krzemionkach Zakrzowskich wapienie wydobywano w kilku miejscach. Oprócz Kapelanki istniały kamieniołomy Łom Bergera, Skałki Twardowskiego i Zakrzówek. Eksploatację wapieni zakończono w 1991 roku. Niemal całe wzgórze wraz z wyrobiskami dawnych kamieniołomów stało się jednym z terenów rekreacyjnych Krakowa o nazwie Uroczysko Skałki Twardowskiego. Po dawnym kamieniołomie pozostały mury skalne o pionowych, miejscami nieco przewieszonych ścianach. Stały się one mekką krakowskich wspinaczy skalnych. Skalne mury dawnego kamieniołomu dzielą oni na sekcje Baba Jaga, Ciąża, Freney, Niski Mur, Problemówka, Rdzawe Zacięcie, Szara Ścianka, Sadystówka. Wapienie pochodzą z jury późnej. Są to wapienie skaliste nieuławicone, gruboławicowe i płytowe. Zaobserwować w nich można gzymsy tektoniczne i kanały anastomatyczne. We wschodniej ścianie widoczne są powierzchnie międzyławicowe wymyte w obrębie wyżej leżącej warstwy. Niektóre kanały anastomatyczne są od siebie izolowane, łączą się jednak w dolnej część tworząc labiryntowatą sieć kanałów. W obrębie dawnego kamieniołomu Kapelanka istnieje wiele form krasowych. M.in. są to jaskinie i schronisko. Do 2019 roku grotołazi opisali ich osiem: Jaskinia Koguta, Jaskinia Musza, Jaskinia przed Problemówką, Jaskinia w Anastomozach, Rurka, Schronisko nad Sadystówką, Schronisko obok Anastomozów. Jest też wykuta przez Austriaków Kawerna Magazyn, która służyła jako magazyn amunicji dla Twierdzy Kraków.

Kawerna Magazyn – kawerna w uroczysku Skałki Twardowskiego w Dzielnicy VIII Dębniki w Krakowie. Znajduje się w murze skalnym nieczynnego kamieniołomu Kapelanka, a dokładniej u podstawy północno-wschodniej sekcji ściany tego muru o nazwie Rdzawe Zacięcie.

Zakrzówek – użytek ekologiczny w południowo-zachodniej części Krakowa, w dzielnicy VIII Dębniki, położony między ulicami Wyłom i św. Jacka. Zlokalizowany jest w sąsiedztwie nieczynnego kamieniołomu Zakrzówek (obecnie zalew Zakrzówek wchodzący w skład otwartego w 2023 roku parku Zakrzówek), który mieści się po drugiej, zachodniej, stronie ul. Wyłom. Został utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 26 września 2018 roku. Położony jest na wschodnim krańcu Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Użytek ekologiczny „Zakrzówek” został powołany w celu ochrony miejsc mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, a mianowicie siedlisk przyrodniczych oraz stanowisk rzadkich lub chronionych gatunków roślin i zwierząt, ich ostoi oraz miejsc rozmnażania lub miejsc sezonowego przebywania. W tym użytku ekologicznym ochrona ta dotyczy następujących gatunków zwierząt: modraszek telejus (Phengaris teleius), modraszek nausitous (Phengaris nausithous), kumak nizinny (Bombina bombina), traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), traszka zwyczajna (Lissotriton vulgaris), ropucha szara (Bufo bufo), gniewosz plamisty (Coronella austriaca) oraz jaszczurka zwinka (Lacerta agilis). Ustanowienie użytku ekologicznego było efektem protestów części mieszkańców Krakowa, którzy nie zgadzali się z planami zabudowy tego terenu przez dewelopera. Najbardziej rozpoznawalną inicjatywą była zorganizowana wiosną 2011 roku akcja społeczno-artystyczna „Modraszek Kolektyw”, którego inicjatorkami były artystki Monika Drożyńska, Cecylia Malik, Justyna Koeke i Karolina Kłos. Jej symbolem były błękitne skrzydła motyla modraszka.